Skutki uboczne egzogennych ketonów

Egzogenne ketony zwykle pozycjonuje się jako bezpieczne «naturalne» cząsteczki, przecież organizm sam wytwarza beta-hydroksymaślan. Jednak przyjęcie kilkudziesięciu gramów ketonów naraz to nie to samo, co stopniowa własna ketogeneza. Redakcja zebrała udokumentowane skutki uboczne i wyjaśniła, od czego zależą.

Objawy żołądkowo-jelitowe

Najczęstszą dolegliwością podczas przyjmowania egzogennych ketonów jest dyskomfort ze strony układu trawiennego. Uczestnicy badań opisują nudności, wzdęcia, skurcze, odbijanie, refluks i biegunkę. Nasilenie objawów zależy od dawki, rodzaju produktu oraz tego, czy przyjmowano go na czczo, czy z posiłkiem.

W badaniu Clarke'a i współautorów (2012), gdzie zdrowi dorośli otrzymywali monoester ketonowy w kilku dawkach, produkt ogólnie był tolerowany zadowalająco, ale przy najwyższej dawce częściej odnotowywano dolegliwości żołądkowo-jelitowe. To typowy wzorzec zależny od dawki, charakterystyczny i dla innych produktów z tej grupy.

Dla sportu objawy te są szczególnie krytyczne. W pracy Leckeya i współautorów (2017) zawodowi kolarze po diestrze ketonowym nie tylko czuli się gorzej, ale i osiągnęli słabszy wynik w jeździe na czas. Autorzy wprost powiązali pogorszenie z dyskomfortem trawiennym.

Podczas wysiłku fizycznego przepływ krwi w jelicie się zmniejsza, a żołądek gorzej radzi sobie ze stężonymi roztworami. Dlatego produkt, który normalnie jest tolerowany w spoczynku, może powodować problemy podczas treningu czy zawodów.

Obciążenie mineralne solami ketonowymi

Sole ketonowe to BHM związany z kationami sodu, potasu, wapnia czy magnezu. Aby uzyskać odczuwalną ilość ketonów, człowiek jednocześnie spożywa znaczną ilość tych minerałów. W przypadku sodu może to stanowić zauważalną część zalecanej normy dobowej już przy jednej porcji.

Dla zdrowej osoby z prawidłową funkcją nerek pojedyncza porcja zwykle nie stanowi zagrożenia. Jednak osoby z nadciśnieniem tętniczym, przewlekłą chorobą nerek, niewydolnością serca lub te, które ograniczają sól na zlecenie lekarza, powinny uwzględnić ten aspekt. Szczególnie ryzykowne jest wielokrotne przyjmowanie w ciągu dnia.

Ponadto magnez i część innych soli mają działanie przeczyszczające, co nasila objawy żołądkowo-jelitowe. Właśnie dlatego niektóre osoby źle tolerują nawet małe porcje produktów w postaci soli.

Jeszcze jeden szczegół — wiele produktów w postaci soli zawiera mieszaninę racemiczną D- i L-BHM. Forma L metabolizuje się wolniej, i choć bezpośredniej szkody z jej strony w badaniach u ludzi nie opisano, długoterminowe bezpieczeństwo regularnego przyjmowania tej formy nie zostało dostatecznie zbadane.

Efekty metaboliczne: glukoza, kwasowość, apetyt

Egzogenne ketony przejściowo obniżają poziom glukozy we krwi. W badaniu Myette-Côté i współautorów (2018) wcześniejsze przyjęcie monoestru ketonowego łagodziło wzrost glukozy podczas testu tolerancji glukozy u zdrowych młodych osób. Dla zdrowych to efekt neutralny lub nawet korzystny, ale u osób przyjmujących leki obniżające poziom cukru może nasilać ryzyko hipoglikemii.

Ciała ketonowe to kwasy organiczne. Przyjęcie estru w dużej dawce może przejściowo obniżyć pH krwi i poziom wodorowęglanów. U zdrowych osób układy buforowe szybko kompensują to przesunięcie i nie ma ono znaczenia klinicznego. Nie jest to jednak produkt, który warto stosować osobom z zaburzeniem równowagi kwasowo-zasadowej.

Osobno warto wspomnieć o wpływie na apetyt. Ester ketonowy w badaniu Stubbsa i współautorów (2018) obniżał poziom greliny i uczucie głodu. Dla osób odchudzających się może to wydawać się plusem, ale u sportowców w okresie dużych obciążeń niepożądane obniżenie apetytu może pogłębić deficyt energii.

U osób przyjmujących inhibitory SGLT2 w leczeniu cukrzycy opisano ryzyko tak zwanej euglikemicznej kwasicy ketonowej (Peters et al., 2015). Bezpośrednich danych o łączeniu tych leków z egzogennymi ketonami nie ma, dlatego redakcja uważa takie połączenie za niedopuszczalne bez uzgodnienia z lekarzem.

Smak, 1,3-butanodiol i inne cechy estrów

Estry ketonowe są znane z wyjątkowo nieprzyjemnego, gorzkiego i piekącego smaku. To nie tylko kwestia komfortu: silna reakcja smakowa może prowokować nudności i wymioty, zwłaszcza na czczo lub przed treningiem.

W składzie monoestru znajduje się 1,3-butanodiol, który w wątrobie przekształca się w ketony. Związek ten jest alkoholem i w dużych dawkach może wywoływać odczucia podobne do lekkiego upojenia. Produkty na bazie wolnego butanodiolu wymagają szczególnej ostrożności, zwłaszcza przed prowadzeniem pojazdów.

Krótkotrwałe przyjmowanie estrów w badaniach kontrolowanych było tolerowane w sposób akceptowalny, ale danych o bezpieczeństwie wielomiesięcznego codziennego stosowania w populacji ogólnej jest znacznie mniej. Dotyczy to również kobiet w ciąży, karmiących, dzieci i osób starszych, które praktycznie nie były reprezentowane w badaniach.

• Objawy żołądkowo-jelitowe to najczęstszy skutek uboczny wszystkich form.
• Produkty w postaci soli — obciążenie sodem i innymi minerałami.
• Estry — nieprzyjemny smak, przejściowe obniżenie pH, efekty butanodiolu.
• Wszystkie formy — obniżenie glukozy i apetytu, możliwe interakcje z lekami.

Jak zmniejszyć ryzyko

Jeśli człowiek mimo wszystko decyduje się wypróbować ketony, redakcja radzi zaczynać od minimalnej porcji podanej przez producenta i nie łączyć pierwszego przyjęcia z ważnym treningiem czy zawodami. Tolerancję warto sprawdzać w spokojny dzień.

Produkt lepiej przyjmować nie na czczo, lecz rozcieńczając wystarczającą ilością wody. Stężone roztwory silniej podrażniają żołądek. Nie należy przekraczać zalecanej liczby porcji na dobę, licząc na silniejszy efekt.

Przy wyborze produktów w postaci soli warto zwracać uwagę na ilość sodu i innych minerałów w porcji i uwzględniać ją w całościowej diecie. Osoby z przewlekłymi chorobami nerek, serca, cukrzycą lub przyjmujące leki na stałe powinny podejmować decyzję o przyjmowaniu wspólnie z lekarzem.

W razie pojawienia się silnego bólu brzucha, wymiotów, przyspieszonego oddechu, wyraźnego osłabienia czy splątania należy przerwać przyjmowanie i zwrócić się o pomoc medyczną. Objawy takie nie są typowe dla zdrowych osób i mogą świadczyć o poważnym zaburzeniu metabolicznym.

Wnioski redakcji

Egzogenne ketony w krótkoterminowych badaniach na zdrowych dorosłych są przeważnie tolerowane w sposób akceptowalny, ale mają przewidywalny zestaw skutków ubocznych. Najczęściej są to objawy żołądkowo-jelitowe, które zależą od dawki i mogą pogarszać wynik sportowy.

Produkty w postaci soli dodają znaczne obciążenie mineralne, a estry wyróżniają się nieprzyjemnym smakiem i efektami 1,3-butanodiolu. Wpływ na glukozę i apetyt wymaga szczególnej uwagi u osób z cukrzycą i u sportowców o wysokim zapotrzebowaniu energetycznym.

Długoterminowe bezpieczeństwo regularnego przyjmowania nadal nie zostało dostatecznie zbadane, dlatego rozsądne podejście to minimalne porcje, sprawdzenie tolerancji i konsultacja z lekarzem w przypadku chorób przewlekłych.

Więcej o tym, komu ketony są przeciwwskazane, przeczytasz w artykule «Komu nie wolno przyjmować egzogennych ketonów», a o wyborze produktu — w materiałach «Egzogenne ketony: postaci i jaką wybrać» oraz «Jak przyjmować egzogenne ketony: dawkowanie, pora przyjmowania, czas trwania».

Bibliografia

1. Clarke K, Tchabanenko K, Pawlosky R, et al. Kinetics, safety and tolerability of (R)-3-hydroxybutyl (R)-3-hydroxybutyrate in healthy adult subjects. Regul Toxicol Pharmacol. 2012;63(3):401–408.
2. Leckey JJ, Ross ML, Quod M, Hawley JA, Burke LM. Ketone diester ingestion impairs time-trial performance in professional cyclists. Front Physiol. 2017;8:806.
3. Stubbs BJ, Cox PJ, Evans RD, et al. On the metabolism of exogenous ketones in humans. Front Physiol. 2017;8:848.
4. Myette-Côté É, Neudorf H, Rafiei H, Clarke K, Little JP. Prior ingestion of exogenous ketone monoester attenuates the glycaemic response to an oral glucose tolerance test in healthy young individuals. J Physiol. 2018;596(8):1385–1395.
5. Stubbs BJ, Cox PJ, Evans RD, et al. A ketone ester drink lowers human ghrelin and appetite. Obesity (Silver Spring). 2018;26(2):269–273.
6. Peters AL, Buschur EO, Buse JB, et al. Euglycemic diabetic ketoacidosis: a potential complication of treatment with sodium-glucose cotransporter 2 inhibition. Diabetes Care. 2015;38(9):1687–1693.
7. Puchalska P, Crawford PA. Multi-dimensional roles of ketone bodies in fuel metabolism, signaling, and therapeutics. Cell Metab. 2017;25(2):262–284.