Kolagen a wątroba i nerki: czy to bezpieczne

Kolagen hydrolizowany postrzega się jako jeden z najbezpieczniejszych suplementów: to przecież po prostu białko pozyskiwane ze skóry, kości czy łusek. W większości przypadków tak właśnie jest. Ale kolagen ma pewną biochemiczną osobliwość, która dotyczy właśnie nerek — wysoką zawartość hydroksyproliny, prekursora szczawianów. Redakcja przeanalizowała, dla kogo ma to znaczenie i co wiadomo o wątrobie.

Kolagen jako białko: szczególny skład aminokwasowy

Kolagen to najpowszechniejsze białko ludzkiego ciała, podstawa ścięgien, więzadeł, skóry, chrząstek i macierzy kostnej. Do suplementów pozyskuje się go z surowca pochodzenia zwierzęcego i rozkłada enzymami do peptydów, które dobrze się rozpuszczają i przyswajają.

Skład aminokwasowy kolagenu jest nietypowy. Około jedną trzecią stanowi glicyna, znaczną część — prolina i hydroksyprolina. Jednocześnie praktycznie nie ma w nim tryptofanu i mało jest leucyny. Dlatego kolagen jest białkiem niepełnowartościowym pod względem wartości odżywczej i nie zastępuje białka serwatkowego czy innego pełnowartościowego białka dla wzrostu mięśni.

Po wchłonięciu część kolagenu trafia do krwi w postaci di- i tripeptydów (na przykład prolino-hydroksyproliny), reszta — w postaci wolnych aminokwasów. Następnie przechodzą one zwykłą dla białek drogę: są wykorzystywane do syntezy, utleniane dla energii, a azot jest wydalany w postaci mocznika.

Dla oceny bezpieczeństwa jest to ważne: kolagen obciąża wątrobę i nerki tak samo jak każde inne białko pokarmowe w tej samej ilości, a dodatkowo ma jedną specyficzną osobliwość metaboliczną związaną z hydroksyproliną.

Wątroba: czy są powody do niepokoju

Wątroba tworzy mocznik z azotu aminokwasów — to normalna funkcja fizjologiczna, z którą zdrowa wątroba radzi sobie z łatwością nawet przy diecie wysokobiałkowej. Typowe dawki kolagenu w badaniach — od 2,5 do 15 g na dobę — stanowią niewielką część całkowitego białka w diecie.

W badaniach klinicznych peptydów kolagenowych, w tym w pracy Zdzieblika i współautorów (2015) ze starszymi mężczyznami z sarkopenią oraz w 24-tygodniowym badaniu Clarka i współautorów (2008) u sportowców z bólem stawów, nie odnotowano hepatotoksyczności czy klinicznie istotnych zmian wskaźników wątrobowych.

W bazach danych o polekowych uszkodzeniach wątroby kolagen nie figuruje jako znana przyczyna hepatotoksyczności. Jest to zgodne z jego naturą: to białko pokarmowe, analogiczne do żelatyny, którą ludzie spożywają od stuleci.

Jedyna grupa, dla której kwestia białka ma znaczenie, to pacjenci z ciężką niewydolnością wątroby i encefalopatią wątrobową. Ale i dla nich współczesne wytyczne nie zalecają ostrego ograniczania białka; rozkład i rodzaj białka dobiera lekarz. Samodzielne dodawanie jakichkolwiek suplementów białkowych w takiej sytuacji jest niewskazane.

Nerki: hydroksyprolina i szczawiany

Tu pojawia się aspekt specyficzny dla kolagenu. Hydroksyprolina jest metabolizowana w mitochondriach wątroby i nerek przez kilka etapów pośrednich do glioksylanu, a część glioksylanu przekształca się w szczawian. Szczawian jest wydalany przez nerki i w połączeniu z wapniem tworzy kryształy — podstawę najpowszechniejszego typu kamieni nerkowych.

Badanie Knighta i współautorów (2006) w czasopiśmie Kidney International wykazało, że przyjmowanie żelatyny bogatej w hydroksyprolinę zwiększało wydalanie szczawianu z moczem u zdrowych ochotników. Efekt był umiarkowany, ale mierzalny.

Dla osoby bez skłonności do kamieni takie zwiększenie najprawdopodobniej nie ma znaczenia klinicznego: nerki z łatwością wydalają szczawian, zwłaszcza przy wystarczającej podaży płynów. Ale dla tych, którzy mieli już kamienie szczawianowo-wapniowe, lub przy hiperoksalurii dodatkowe obciążenie jest niepożądane.

Osobno stoi rzadka choroba dziedziczna — pierwotna hiperoksaluria, w której zaburzone jest unieszkodliwianie glioksylanu. Osobom z tym rozpoznaniem zwykle radzi się ograniczać źródła hydroksyproliny, w tym kolagen i żelatynę, a decyzję powinien podejmować nefrolog.

Nie ma bezpośrednich badań klinicznych, które pokazałyby, że suplementy kolagenowe zwiększają częstość kamieni nerkowych w populacji ogólnej. Jest to ryzyko teoretyczne, ale biochemicznie uzasadnione dla konkretnych grup.

Kolagen przy przewlekłej chorobie nerek

Druga kwestia to całkowita ilość białka. Wytyczne KDIGO (2024) i KDOQI dotyczące żywienia przy przewlekłej chorobie nerek zalecają pacjentom z obniżonym GFR, którzy nie są na dializie, umiarkowane ograniczenie białka. Każda porcja kolagenu dodaje białko do całościowej diety.

Porcja kolagenu zawierająca 10 g białka to mniej więcej tyle samo azotu, co 50 g mięsa. Dla zdrowej osoby jest to nieistotne, a dla pacjenta z PChN, któremu wyliczono normę białka, taki suplement może niepostrzeżenie przesunąć bilans.

Jednocześnie kolagen ma niewielkie znaczenie jako źródło aminokwasów egzogennych, więc w diecie z ograniczonym białkiem wypiera cenniejsze białka. Nefrolodzy i dietetycy zwykle preferują pełnowartościowe produkty białkowe, jeśli białko w ogóle trzeba dodawać.

Jakość produktu i praktyczne porady

Jeszcze jeden aspekt bezpieczeństwa dotyczy nie samego kolagenu, lecz surowca. Ponieważ pozyskuje się go z tkanek zwierzęcych, w produktach niskiej jakości mogą potencjalnie występować domieszki metali ciężkich. Niezależne testy w różnych krajach od czasu do czasu wykrywały takie domieszki w poszczególnych partiach, dlatego wybór producenta ma znaczenie.

Praktyczne zalecenia redakcji dla tych, którzy przyjmują kolagen długotrwale:

• wybierać produkty z niezależną certyfikacją i podanym pochodzeniem surowca;
• utrzymywać wystarczającą podaż płynów, zwłaszcza w upały i podczas treningów;
• uwzględniać kolagen w całkowitej dobowej ilości białka;
• przy kamieniach szczawianowo-wapniowych w wywiadzie — skonsultować się z urologiem;
• przy PChN — uzgodnić wszelkie suplementy białkowe z nefrologiem.

Skuteczną dawkę kolagenu z witaminą C przed treningiem badano między innymi w badaniu Shawa i współautorów (2017), gdzie 15 g żelatyny z witaminą C zwiększało markery syntezy kolagenu. Takie ilości dla zdrowej osoby są bezpieczne z punktu widzenia wątroby i nerek.

Wreszcie warto pamiętać: kolagenowe «koktajle» często zawierają cukier, aromaty i dodatkowe składniki. Dla osób z cukrzycą czy chorobą nerek znaczenie może mieć również zawartość potasu, fosforu czy sodu w takich mieszankach.

Wnioski redakcji

Kolagen to białko pokarmowe bez znanej hepatotoksyczności. Dla zdrowych osób w zwykłych dawkach ryzyko dla wątroby i nerek jest minimalne.

Specyficzną osobliwością kolagenu jest wysoka zawartość hydroksyproliny, z której częściowo powstaje szczawian. Dla osób z kamieniami szczawianowo-wapniowymi i hiperoksalurią jest to realny argument za ostrożnością.

Przy przewlekłej chorobie nerek kolagen należy uwzględniać w całkowitej normie białka, a dla chorych na PChN zwykle preferuje się białka pełnowartościowe pod kontrolą lekarza.

Polecamy również przeczytać nasze materiały o kolagenie i zdrowiu stawów, o podaży płynów u sportowca oraz o profilaktyce kamieni nerkowych.

Bibliografia

1. Knight J, Jiang J, Assimos DG, Holmes RP. Hydroxyproline ingestion and urinary oxalate and glycolate excretion. Kidney Int. 2006;70(11):1929–1934.
2. Zdzieblik D, Oesser S, Baumstark MW, Gollhofer A, König D. Collagen peptide supplementation in combination with resistance training improves body composition and increases muscle strength in elderly sarcopenic men: a randomised controlled trial. Br J Nutr. 2015;114(8):1237–1245.
3. Clark KL, Sebastianelli W, Flechsenhar KR, et al. 24-Week study on the use of collagen hydrolysate as a dietary supplement in athletes with activity-related joint pain. Curr Med Res Opin. 2008;24(5):1485–1496.
4. Shaw G, Lee-Barthel A, Ross ML, Wang B, Baar K. Vitamin C-enriched gelatin supplementation before intermittent activity augments collagen synthesis. Am J Clin Nutr. 2017;105(1):136–143.
5. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int. 2024;105(4S):S117–S314.
6. Ikizler TA, Burrowes JD, Byham-Gray LD, et al. KDOQI clinical practice guideline for nutrition in CKD: 2020 update. Am J Kidney Dis. 2020;76(3 Suppl 1):S1–S107.