Fosfolipidy niezbędne: wpływ na wątrobę i nerki

Fosfolipidy niezbędne pozycjonuje się jako środek na wątrobę, ale co naprawdę dzieje się z nimi w organizmie — i czy mają jakiś wpływ na nerki? Redakcja prześledziła drogę cząsteczki fosfatydylocholiny od jelita do hepatocytu, oceniła dane kliniczne dotyczące wątroby i osobno zatrzymała się na kwestiach bezpieczeństwa dla nerek.

Droga fosfolipidów w organizmie

Fosfatydylocholina to główny fosfolipid błon i żółci. Gdy człowiek przyjmuje kapsułkę fosfolipidów niezbędnych, cząsteczka nie trafia do wątroby w niezmienionej postaci od razu. W świetle jelita cienkiego enzym trzustkowa fosfolipaza A2 odszczepia jeden kwas tłuszczowy, tworząc lizofosfatydylocholinę, która wchłania się przez ścianę jelita.

W enterocytach znaczna część lizofosfatydylocholiny ponownie przekształca się w fosfatydylocholinę i wbudowuje w chylomikrony — cząstki lipoproteinowe, które przenoszą tłuszcze pokarmowe przez układ limfatyczny. W ten sposób egzogenne fosfolipidy trafiają do krwiobiegu i dalej rozdzielają się między lipoproteiny, błony komórkowe i wątrobę.

Badania farmakokinetyczne ze znakowaną fosfatydylocholiną, przytoczone w przeglądzie Gundermanna i współautorów (2011), wykazały, że główna część przyjętej dawki się wchłania, a znakowane cząsteczki z czasem pojawiają się w osoczu i tkankach. Jednocześnie część dawki jest rozkładana do wolnej choliny, kwasów tłuszczowych i glicerofosforanu, czyli po prostu staje się źródłem składników odżywczych.

Ważne jest, aby zrozumieć również rolę własnej syntezy. Wątroba człowieka codziennie wytwarza duże ilości fosfatydylocholiny — do błon, do wydzielania z żółcią oraz do składania lipoprotein o bardzo małej gęstości (VLDL). Jeśli syntezy brakuje (na przykład przy niedoborze choliny), tłuszcz gromadzi się w wątrobie, bo nie może zostać «zapakowany» i wydalony. Właśnie ten fakt stał się jednym z naukowych argumentów na korzyść fosfolipidów.

Co wiadomo o wpływie na wątrobę

Badania przedkliniczne przypisują fosfolipidom niezbędnym kilka potencjalnych mechanizmów: odbudowę składu błon hepatocytów, obniżenie peroksydacji lipidów, wpływ na aktywność enzymów związanych z błoną, zmniejszenie aktywacji komórek gwiaździstych produkujących kolagen. Część tych efektów wykazano na kulturach komórkowych i zwierzętach, w tym w klasycznych pracach Liebera na pawianach.

U ludzi sytuacja jest znacznie skromniejsza. Największe randomizowane badanie w alkoholowej chorobie wątroby (VA Cooperative Study, 2003) nie wykazało zahamowania progresji włóknienia na podstawie powtórnych biopsji. To kluczowy fakt, o którym powinien pamiętać każdy, kto rozważa fosfolipidy jako środek «przeciw marskości».

Inne prace kliniczne, przeważnie mniejsze, donoszą o obniżeniu transaminaz (ALT, AST), poprawie ultrasonograficznych oznak stłuszczenia lub subiektywnego samopoczucia. Jednak normalizacja prób wątrobowych sama w sobie nie równa się zatrzymaniu choroby: transaminazy wahają się i bez leczenia, zwłaszcza jeśli pacjent równolegle zmienia styl życia.

A zatem obecnie można ostrożnie mówić o dobrej tolerancji i możliwym pomocniczym wpływie na wskaźniki biochemiczne, ale nie o udowodnionej zdolności zapobiegania włóknieniu, marskości czy powikłaniom chorób wątroby.

Stłuszczeniowa choroba wątroby: miejsce fosfolipidów

Najczęstszym wskazaniem, dla którego fosfolipidy niezbędne przepisuje się obecnie, jest stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (wcześniej — niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby, NAFLD). To bardzo powszechny stan związany z otyłością, insulinoopornością i dyslipidemią.

Badanie Dajaniego i współautorów (2015) oraz badanie obserwacyjne MANPOWER (Maev et al., 2020) doniosły o obniżeniu poziomu transaminaz i poprawie wskaźników ultrasonograficznych przy dodaniu polienylofosfatydylocholiny do standardowego leczenia. Jednak prace te miały ograniczenia: brak zaślepienia lub placebo, krótką obserwację, zastępcze punkty końcowe.

Liczba 7–10% utraty masy ciała pochodzi z wytycznych klinicznych AASLD i EASL: właśnie taka redukcja wagi wiąże się z regresją stanu zapalnego, a u części pacjentów — i włóknienia. Żaden preparat z grupy «hepatoprotektorów» nie ma porównywalnej bazy dowodowej.

Dlatego redakcja traktuje fosfolipidy w stłuszczeniowej chorobie wątroby najwyżej jako środek pomocniczy, który nie powinien stwarzać złudzenia, że «wątroba jest już leczona», i odciągać od głównych zmian w odżywianiu i aktywności.

Nerki: bezpośredni wpływ i pośrednie ryzyko

Specjalnych badań klinicznych poświęconych wpływowi fosfolipidów niezbędnych na nerki praktycznie nie ma. Informacji o bezpośredniej nefrotoksyczności fosfatydylocholiny w dawkach terapeutycznych w dostępnej literaturze naukowej redakcja nie znalazła, a ulotki leków nie wyróżniają chorób nerek jako odrębnego przeciwwskazania.

Cholina powstająca przy rozkładzie fosfatydylocholiny jest częściowo wydalana przez nerki wraz ze swoimi metabolitami. Osobną uwagę badaczy przyciąga N-tlenek trimetyloaminy (TMAO): bakterie jelitowe przekształcają cholinę w trimetyloaminę, która w wątrobie utlenia się do TMAO. Prace Wanga i współautorów (2011) oraz Tanga i współautorów (2013) powiązały wysoki poziom TMAO z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym.

TMAO jest wydalany głównie przez nerki, dlatego u osób z przewlekłą chorobą nerek jego poziom rośnie. Nie oznacza to, że fosfolipidy szkodzą nerkom, jednak u pacjentów z wyraźnym obniżeniem funkcji nerek i wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym zasadność długotrwałego przyjmowania dużych dawek suplementów zawierających cholinę warto omówić z lekarzem.

Jeszcze jeden pośredni temat to formy dożylne. Roztwory do wstrzyknięć zawierają substancje pomocnicze, w tym alkohol benzylowy w niektórych postaciach, co ma znaczenie dla poszczególnych grup pacjentów. Takie preparaty stosuje się wyłącznie w placówkach medycznych, a ich tolerancję ocenia lekarz.

• Bezpośredniej nefrotoksyczności w dawkach terapeutycznych nie opisano.
• Przy przewlekłej chorobie nerek gromadzi się TMAO — metabolit choliny.
• Dla osób z uszkodzeniem nerek decyzję o długotrwałym przyjmowaniu podejmuje lekarz.

Kiedy «ochrona wątroby» nie działa

W środowisku sportowym fosfolipidy niezbędne nierzadko wykorzystuje się jako «osłonę» podczas przyjmowania potencjalnie hepatotoksycznych substancji, przede wszystkim doustnych sterydów anabolicznych 17-alfa-alkilowanych. Danych naukowych o tym, że fosfolipidy zapobiegają cholestazie, peliosis wątroby czy guzom związanym z takimi substancjami, nie ma.

Przegląd Endocrine Society dotyczący skutków stosowania środków zwiększających wydolność (Pope et al., 2014) opisuje spektrum uszkodzeń wątroby, które nie mają specyficznej profilaktyki. Jedynym pewnym sposobem zmniejszenia ryzyka jest nienarażanie wątroby na działanie toksyczne.

Podobnie fosfolipidy nie neutralizują wpływu alkoholu. Badanie VA wykazało, że największy wpływ na wątrobę miało zmniejszenie ilości spożywanego alkoholu — w obu grupach, niezależnie od preparatu.

Niebezpieczna jest również strona psychologiczna: poczucie «ochrony» może skłaniać do bardziej ryzykownych zachowań czy odkładania wizyty u lekarza. Jeśli transaminazy są podwyższone, priorytetem jest znalezienie przyczyny, a nie dobranie «hepatoprotektora».

Wnioski redakcji

Fosfolipidy niezbędne dobrze się wchłaniają i włączają w metabolizm fosfatydylocholiny, ale przekonujących dowodów na to, że zmieniają przebieg chorób wątroby u ludzi, nie ma. Duże badania randomizowane nie potwierdziły efektu przeciwwłóknieniowego.

Co do nerek, bezpośredniej szkody w dawkach terapeutycznych nie opisano; kwestia TMAO pozostaje przedmiotem badań i jest istotna przede wszystkim dla osób z już obniżoną funkcją nerek.

Realna ochrona wątroby to waga, aktywność fizyczna, rezygnacja z alkoholu i substancji hepatotoksycznych, a także regularna kontrola badań.

Redakcja poleca również zapoznanie się z naszymi materiałami o historii fosfolipidów niezbędnych, o badaniach podczas ich przyjmowania oraz o wpływie meldonium na wątrobę i nerki.

Bibliografia

1. Gundermann KJ, Kuenker A, Kuntz E, Droździk M. Activity of essential phospholipids (EPL) from soybean in liver diseases. Pharmacol Rep. 2011;63(3):643–659.
2. Lieber CS, Weiss DG, Groszmann R, Paronetto F, Schenker S. II. Veterans Affairs Cooperative Study of polyenylphosphatidylcholine in alcoholic liver disease. Alcohol Clin Exp Res. 2003;27(11):1765–1772.
3. Dajani AI, Abu Hammour AM, Zakaria MA, et al. Essential phospholipids as a supportive adjunct in the management of patients with NAFLD. Arab J Gastroenterol. 2015;16(3–4):99–104.
4. Maev IV, Samsonov AA, Palgova LK, et al. Effectiveness of phosphatidylcholine as adjunctive therapy in improving liver function tests in patients with non-alcoholic fatty liver disease and metabolic comorbidities: real-life observational study from Russia. BMJ Open Gastroenterol. 2020;7(1):e000368.
5. Wang Z, Klipfell E, Bennett BJ, et al. Gut flora metabolism of phosphatidylcholine promotes cardiovascular disease. Nature. 2011;472(7341):57–63.
6. Tang WHW, Wang Z, Levison BS, et al. Intestinal microbial metabolism of phosphatidylcholine and cardiovascular risk. N Engl J Med. 2013;368(17):1575–1584.
7. Rinella ME, Neuschwander-Tetri BA, Siddiqui MS, et al. AASLD Practice Guidance on the clinical assessment and management of nonalcoholic fatty liver disease. Hepatology. 2023;77(5):1797–1835.
8. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.