Ekdysteron a wątroba i nerki: czy to bezpieczne

Ekdysteron reklamuje się jako «naturalny anabolik bez skutków ubocznych». Redakcja sprawdziła, co naprawdę wiadomo o jego wpływie na wątrobę i nerki, gdzie kończą się dane i dlaczego główne zagrożenie często kryje się nie w samej substancji, lecz w składzie produktu.

Czym jest ekdysteron i jak jest metabolizowany

Ekdysteron (20-hydroksyekdyzon) to steroid, który u owadów steruje linieniem, a w roślinach prawdopodobnie chroni przed szkodnikami. W suplementach sportowych pozyskuje się go głównie z korzenia leuzei (rapontikum), szpinaku, cyjanotisu lub sumy. Strukturalnie przypomina hormony steroidowe, ale nie wiąże się z receptorem androgenowym.

Biodostępność ekdysteronu przy przyjmowaniu doustnym jest niska. Część substancji jest wydalana w niezmienionej postaci, a część przekształca się w metabolity, m.in. z udziałem mikroflory jelitowej, która odszczepia grupy boczne. Wątroba uczestniczy w dalszej koniugacji i wydalaniu z żółcią.

Okres półtrwania u człowieka jest stosunkowo krótki — substancję i jej metabolity wykrywa się w moczu przez około dobę po przyjęciu. Oznacza to, że ekdysteron nie gromadzi się w tkankach tak, jak niektóre syntetyczne steroidy.

Ważne jest, że ekdysteron nie ma struktury 17-alfa-alkilowanej, którą wiąże się z hepatotoksycznością doustnych sterydów anabolicznych. Fakt ten często się przywołuje, wyjaśniając, dlaczego nie oczekuje się po nim typowego dla sterydów cholestatycznego uszkodzenia wątroby.

Wątroba: co pokazują badania

Większość danych o bezpieczeństwie ekdysteronu uzyskano w badaniach na zwierzętach. Przeglądy Dinana i Lafonta opisują bardzo niską toksyczność ostrą: nawet duże dawki u gryzoni nie powodowały skutków śmiertelnych czy wyraźnego uszkodzenia narządów.

Co więcej, w modelach zwierzęcych ekdysteroidy wykazywały korzystny wpływ na metabolizm lipidów i glukozy, w tym zmniejszenie gromadzenia tłuszczu w wątrobie. Dane te są interesujące, ale nie można ich bezpośrednio przenosić na człowieka, a tym bardziej uznawać za dowód efektu leczniczego.

U człowieka najczęściej cytowanym badaniem jest praca Isenmanna i współaut. (2019), gdzie młodzi mężczyźni przez 10 tygodni łączyli trening siłowy z przyjmowaniem ekdysteronu. Autorzy nie stwierdzili oznak toksyczności na podstawie biomarkerów funkcji wątroby i nerek.

Jednak czas trwania badań na ludziach mierzy się w tygodniach, a liczbę uczestników — w dziesiątkach. Dla rzadkich reakcji idiosynkratycznych takie próby są niewystarczające.

Nerki: dane i luki

Ekdysteron jest wydalany głównie z moczem i kałem, dlatego nerki uczestniczą w jego eliminacji. Jednak specyficznej nefrotoksyczności w badaniach na zwierzętach i ludziach nie opisano.

We wspomnianym badaniu Isenmanna kreatynina i mocznik pozostawały w granicach normy, co świadczy o braku zauważalnego wpływu na funkcję nerek w perspektywie krótkoterminowej.

Jednocześnie w takich badaniach nie było osób z przewlekłą chorobą nerek. Nie ma też danych o interakcjach ekdysteronu z lekami wpływającymi na nerki. Dlatego dla tych pacjentów bezpieczeństwa nie można uznać za ustalone.

Jeszcze jeden aspekt: diety wysokobiałkowe, z którymi często łączy się ekdysteron, mogą same w sobie wpływać na wskaźniki laboratoryjne, w tym na poziom mocznika i kreatyniny. Wyniki badań warto interpretować z uwzględnieniem diety.

Główne ryzyko to jakość produktu

Jeśli dane o samym ekdysteronie są przeważnie uspokajające, to z produktami na rynku sytuacja jest bardziej złożona. Analizy suplementów wielokrotnie wykazywały, że rzeczywista zawartość ekdysteronu znacznie różni się od deklarowanej — czasem wielokrotnie.

Dla wątroby i nerek znacznie bardziej niebezpieczny jest inny scenariusz: domieszki niezadeklarowanych syntetycznych steroidów lub innych silnie działających substancji. To właśnie takie domieszki, a nie roślinne ekdysteroidy, najczęściej powodują uszkodzenia wątroby związane z «suplementami sportowymi».

Sportowcy powinni też wiedzieć, że ekdysteron od 2020 roku został włączony do programu monitorowania WADA: nie jest zakazany, ale organizacje antydopingowe śledzą jego stosowanie. Zanieczyszczone produkty mogą zawierać substancje zakazane i spowodować pozytywny test antydopingowy.

Zalecenia praktyczne

Dla zdrowej osoby rozważającej ekdysteron redakcja wyróżnia kilka praktycznych zasad, które zmniejszają ryzyko dla wątroby i nerek:

• wybierać produkty z niezależnym testowaniem laboratoryjnym;
• unikać mieszanek «anabolicznych» kompleksów o nieprzejrzystym składzie;
• nie łączyć z alkoholem i preparatami hepatotoksycznymi;
• przy długotrwałym przyjmowaniu wykonać ALT, AST, bilirubinę, kreatyninę;
• niezwłocznie przerwać przyjmowanie przy żółtaczce, ciemnym moczu, świądzie czy bólu w prawym podżebrzu.

Osobom z chorobami wątroby czy nerek, kobietom w ciąży i karmiącym piersią przyjmowanie nie jest zalecane bez konsultacji z lekarzem z powodu braku danych.

Warto też pamiętać, że baza dowodowa dotycząca skuteczności ekdysteronu w przyroście mięśni jest ograniczona, więc ocena «korzyść — ryzyko» powinna uwzględniać obie strony.

Jeśli po rozpoczęciu przyjmowania suplementu zmieniły się wyniki badań, pierwszym krokiem jest odstawienie produktu i powtórne badanie, a nie poszukiwanie «hepatoprotektorów».

Wnioski redakcji

Ekdysteron nie ma znanej hepato- ani nefrotoksyczności: dane na zwierzętach wskazują na niską toksyczność, a krótkie badania na ludziach nie wykazały zmian markerów wątrobowych i nerkowych.

Jednocześnie danych długoterminowych nie ma, a osób z chorobami wątroby i nerek nie badano.

Główne ryzyko praktyczne to jakość produktu: niezgodność dawki i domieszki syntetycznych steroidów.

Polecamy również nasze materiały o turkesteronie a wątrobie i nerkach, o laksogeninie oraz o tym, jak sprawdzać jakość suplementów sportowych.

Bibliografia

1. Isenmann E, Ambrosio G, Joseph JF, et al. Ecdysteroids as non-conventional anabolic agent: performance enhancement by ecdysterone supplementation in humans. Arch Toxicol. 2019;93(7):1807–1816.
2. Dinan L, Lafont R. Effects and applications of arthropod steroid hormones (ecdysteroids) in mammals. J Endocrinol. 2006;191(1):1–8.
3. Lafont R, Dinan L. Practical uses for ecdysteroids in mammals including humans: an update. J Insect Sci. 2003;3:7.
4. Parr MK, Botrè F, Naß A, et al. Ecdysteroids: a novel class of anabolic agents? Biol Sport. 2015;32(2):169–173.
5. Báthori M, Tóth N, Hunyadi A, et al. Phytoecdysteroids and anabolic-androgenic steroids — structure and effects on humans. Curr Med Chem. 2008;15(1):75–91.
6. World Anti-Doping Agency. The 2020 Monitoring Program. Montreal: WADA.